İlk saatlerde amaç: arızayı değiştirmeden kayda almak

Araçta ciddi bir arıza veya açıklanmamış hasar belirtisi ortaya çıktığında ilk soru kimin haklı olduğu değil, aracın güvenle kullanılıp kullanılamayacağıdır. Hararet, yağ basıncı, fren veya direksiyon gibi güvenliği etkileyebilecek bir belirti varsa araç kullanılmamalı; gerekiyorsa çekiciyle servise götürülmelidir.

Kilometre, tarih ve saat, gösterge uyarıları, arıza kodları, ses, duman veya sızıntı fotoğraf ve videoyla kaydedilmelidir. İlan, ekspertiz, noter satış belgesi, ödeme dekontu ve yazışmalar ayrı dosyada korunmalıdır. Bu kayıtların hiçbiri tek başına ayıbı kanıtlamaz; birlikte, aracın teslimdeki beyan edilen durumu ile sonradan belirlenen teknik durumun karşılaştırılmasını sağlar.

Güvenlik veya zararın büyümesini önleme zorunluluğu yoksa kapsamlı söküm ve onarım teknik tespitten sonra yapılmalıdır. Müdahale gerekiyorsa iş emri açtırılmalı, işlem öncesi görüntüler alınmalı, değişen parçaların saklanması istenmeli ve servis neden acil müdahale gerektiğini raporlamalıdır.

Her arıza gizli ayıp değildir

TKHK m.8 tüketici satışında ayıplı malı; kararlaştırılan örnek veya modele uymayan ya da objektif olarak taşıması gereken özellikleri taşımayan mal olarak tanımlar. İlanda veya reklamda bildirilen özelliklerden birinin bulunmaması, kullanım amacını karşılamama ya da alıcının makul olarak beklediği faydayı azaltan hukuki, maddi veya ekonomik eksiklik ayıp değerlendirmesine girebilir.

İkinci el araçta yaş, kilometre, bakım geçmişi, satış fiyatı, alıcıya açıklanan hasarlar ve olağan yıpranma birlikte değerlendirilir. Satıştan sonra çıkan her arıza teslim anında mevcut bir ayıp değildir. Bu yüzden teknik raporda yalnız 'arızalı' denmesi yerine arızanın nedeni, önceden var olup olamayacağı, önceki müdahale izleri ve açıklanan durumla uyumu tartışılmalıdır.

Tüketici işleminde teslimden sonraki altı ay içinde ortaya çıkan ayıbın teslim tarihinde var olduğu kabul edilir ve aksini satıcı ispatlar; ancak bu karine malın veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Bu özel karine özel kişiler arasındaki her satışa taşınamaz.

Önce ilişkinin türünü belirleyin

Alıcı ticari veya mesleki olmayan amaçla hareket ediyor, satıcı da ticari veya mesleki amaçla mal sunuyorsa işlem TKHK kapsamına girebilir. Galeri, araç ticareti yapan işletme veya mesleki satıcıdan kişisel kullanım için alım buna örnek olabilir. Buna karşılık tarafın şirket veya vergi mükellefi olması tek başına yeterli değildir; somut satışta hangi amaç ve sıfatla hareket edildiği belirlenir.

Bir özel kişinin kendi aracını başka bir özel kişiye satmasında kural olarak TBK'nın satış sözleşmesine ilişkin hükümleri uygulanır. İki tacirin ticari işletmeleriyle ilgili satışında ise TTK m.23'teki özel ihbar süreleri ve TBK'nın tamamlayıcı hükümleri birlikte önem taşır.

Bu ayrım yalnız kanun adını değiştirmez. Teslimde mevcut olma karinesi, ihbar süresi, başvuru mercii, zorunlu arabuluculuk ve görevli mahkeme farklılaşabilir. Bu nedenle başvuru dilekçesinden önce satıcının gerçek kimliği, mesleki faaliyeti, faturayı kimin düzenlediği ve aracın hangi amaçla alındığı belgelenmelidir.

Satıcıya bildirim nasıl kurulmalı?

Bildirim gerçek satıcıya yöneltilmeli ve ulaştığı sonradan gösterilebilmelidir. Metinde aracın bilgileri, teslim tarihi, ayıbın fark edildiği tarih ve kilometre, gözlenen belirti, mevcut teknik rapor ve talep açıkça yer almalıdır. Teknik inceleme tamamlanmamışsa kesin olmayan nedenler gerçekmiş gibi yazılmamalı; ek hak ve talepler saklı tutulabilir.

TKHK ayıplı mal için sabit gün sayılı ayrı bir ihbar süresi öngörmez; yine de gecikme delili, nedenselliği ve seçilen hakkın kullanımını tartışmalı hâle getirebilir. Bu nedenle tüketici de yazılı ve ispatlanabilir bildirimi bekletmemelidir.

Özel satışta TBK m.223 uyarınca alıcı, işlerin olağan akışına göre imkân bulunur bulunmaz malı gözden geçirip satıcının sorumluluğunu gerektiren ayıpları uygun sürede bildirmelidir. Olağan incelemeyle görülemeyen ayıp sonradan ortaya çıkarsa satıcıya hemen bildirilmelidir. Tacirler arasındaki ticari satışta açık ayıp için iki günlük, açık olmayan ayıp için teslimden sonra sekiz günlük özel düzenleme ayrıca uygulanır.

Seçimlik haklar ve teknik sonucun etkisi

Tüketici, TKHK m.11 kapsamında sözleşmeden dönerek bedel iadesi, ayıp oranında bedel indirimi, aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım veya imkân varsa ayıpsız misliyle değişim haklarından birini seçebilir. Ücretsiz onarım ve değişim talebinde orantısız güçlük değerlendirmesi; aracın değeri, ayıbın önemi ve diğer hakların alıcı için sorun yaratıp yaratmayacağı dikkate alınarak yapılır.

TBK m.227 de dönme, bedel indirimi, aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım ve imkân varsa ayıpsız benzeriyle değiştirme seçeneklerini düzenler. Dönmenin somut olayda hakkaniyete uygun olmaması hâlinde hâkim onarım veya bedel indirimine karar verebilir. Genel zarar hükümleri ve tazminat talepleri ayrıca değerlendirilebilir.

Hangi hakkın amaca uygun olduğu teknik sonuca bağlıdır. Güvenli kullanımı engelleyen, aracın değerini ciddi düşüren ve teslimden önce varlığı teknik olarak gösterilebilen bir motor kusuru ile düşük maliyetli olağan bakım kalemi aynı değerlendirilmez. Talep seçilmeden önce onarım bedeli, araç değeri, kullanım ihtiyacı ve iadenin fiilen mümkünlüğü birlikte düşünülmelidir.

Süreler: tek bir 'bir yıl' veya 'iki yıl' cevabı yoktur

Tüketici satışında ayıplı mala ilişkin sorumluluk, daha uzun bir süre kararlaştırılmadıkça teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. İkinci el satışlarda satıcının sorumluluğu sözleşmeyle bir yıldan az belirlenemez. Bu bir yıllık hüküm, her ikinci el araç uyuşmazlığının otomatik olarak bir yılda sona erdiği anlamına gelmez; tüketici ilişkisinin ve sözleşme hükmünün birlikte okunması gerekir.

TKHK m.12'ye göre ayıp ağır kusur veya hileyle gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz. TBK m.231'de taşınır satımında devrin üzerinden iki yıl geçmekle zamanaşımı kuralı bulunur; ağır kusurlu satıcı iki yıllık süreden yararlanamaz. Ağır kusur veya hile sonucu varsayılmaz, somut delille ortaya konur.

Zamanaşımı ile gözden geçirme ve ihbar yükümlülüğü aynı değildir. Özellikle özel veya ticari satışta uzun zamanaşımı süresi bulunduğunu düşünerek bildirimi ertelemek hak kaybı doğurabilir. Süre hesabı teslim, öğrenme, ihbar ve başvuru tarihlerinin belgelenmesiyle yapılmalıdır.

Başvuru yolu satıcının sıfatına göre değişir

Tüketici işleminde uyuşmazlık değeri, başvuru yılındaki parasal sınırın altındaysa, tarafların İcra ve İflas Kanunu'ndaki hakları saklı kalmak üzere tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur. Sınır her yıl güncellendiği için başvuru tarihinde Ticaret Bakanlığının güncel duyurusu kontrol edilmelidir. Hakem heyeti kapsamı dışındaki tüketici uyuşmazlığında, kanundaki istisnalar saklı olmak üzere dava açmadan önce arabulucuya başvurulur ve dava tüketici mahkemesinde görülür.

Tüketici davası tüketici mahkemesinde açılır; tüketicinin yerleşim yerindeki mahkeme de yetkilidir. Özel kişiler arasındaki satıştan doğan malvarlığı uyuşmazlığında aksine özel düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Genel yetki davalının yerleşim yeri, sözleşmeden doğan davada ayrıca sözleşmenin ifa yeri üzerinden değerlendirilir.

İki tacirin ticari işletmeleriyle ilgili satış uyuşmazlığı ticari dava olabilir ve asliye ticaret mahkemesinde görülür. TTK m.5/A'nın 1 Eylül 2023'ten beri geçerli metnine göre, ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat davaları ile itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Araç ayıbı uyuşmazlığında seçilen talebin bu dava türlerinden birine girip girmediği ve uyuşmazlığın ticari dava niteliği somut olarak kontrol edilmelidir.

İlk hafta için uygulanabilir dosya planı

Güvenlik sağlandıktan sonra amaç, aracın satışta vaat edilen durumu ile mevcut teknik durumunu karşılaştırabilecek temiz bir kayıt zinciri kurmaktır. Aşağıdaki sıra, acil müdahale gereken hâller saklı olmak üzere başlangıç kontrolü olarak kullanılabilir.

  • İlanı, satış ve ödeme belgelerini, ekspertiz raporunu ve yazışmaları yedekleyin.
  • Arızanın ilk belirtilerini tarih, kilometre, fotoğraf, video ve arıza koduyla kaydedin.
  • Bağımsız ve ayrıntılı teknik rapor alın; söküm gerekiyorsa işlem öncesi durumu belgeleyin.
  • Değişen parçaların saklanmasını, iş emri ve faturanın ayrıntılı düzenlenmesini yazılı isteyin.
  • Noter belgesindeki gerçek satıcıya ulaştığı kanıtlanabilir bir bildirim gönderin.
  • Tüketici, özel satış veya tacirler arası satış ayrımını belgeler üzerinden belirleyin.
  • Talep ile başvuru yolunu süreler dolmadan somut dosyaya göre seçin.

Resmî kaynaklar

İlgili okumalar