İlk öncelik: sağlık ve doğru ilk kayıt

İş kazasının hemen ardından amaç önce yaralının güvenliğini sağlamak, acil yardımı çağırmak ve devam eden tehlikeyi durdurmaktır. Delil toplama düşüncesi tıbbi müdahaleyi veya güvenli tahliyeyi geciktiremez.

Sağlık başvurusunda olayın ne zaman, nerede ve hangi iş yapılırken meydana geldiği gerçeğe uygun biçimde anlatılmalıdır. Acil servis kaydı, epikriz, tetkik ve istirahat raporlarındaki zaman ve olay öyküsü; kazanın iş ile bağlantısını daha sonra değerlendirecek kurumlar için temel bir kayıt zinciri oluşturabilir.

Sağlık kaydında hata fark edilirse gerçeğe aykırı yeni bir anlatı kurmak yerine, sağlık kuruluşunun kayıt düzeltme veya açıklama usulü kullanılmalıdır. Belgenin ilk hâli ile sonradan yapılan işlemlerin izlenebilir kalması önemlidir.

Kimin, nereye ve ne zaman bildirim yapacağı

5510 sayılı Kanun'un 13. maddesine göre 4/a kapsamındaki çalışan için işveren, kazayı yetkili kolluk kuvvetlerine derhâl ve SGK'ye kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirir. SGK bildirimi e-Sigorta üzerinden yapılabileceği gibi Kurumun bildirim formu kullanılarak doğrudan veya posta yoluyla da iletilebilir.

Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde meydana gelmişse üç iş günlük süre, 5510 sayılı Kanun'un 13. maddesi uyarınca kazanın öğrenildiği tarihten başlar. Öğrenme zamanı ve bildirimin gönderildiği zaman gerçeğe uygun biçimde kayda alınmalıdır.

4/b sigortalısı bakımından farklı bir düzen vardır: Bildirim kişi tarafından, rahatsızlığının bildirim yapmasına engel olmadığı günü izleyen üç iş günü içinde yapılır ve kazadan itibaren bir aylık üst sınır aşılmaz. Sağlık hizmeti sunucusunun kendisine intikal eden iş kazasını en geç on gün içinde SGK'ye bildirmesi ise ayrı bir yükümlülüktür.

İşverenin kayıt ve inceleme dosyası

6331 sayılı Kanun'un 14. maddesi işverene bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutma, gerekli incelemeleri yapma ve bunlara ilişkin rapor düzenleme görevi verir. Bu kayıt, yalnızca kısa bir 'düştü' cümlesinden ibaret olmamalıdır.

İyi bir ilk tutanak gözleme dayalıdır: olayın tarih ve saati, yer, yürütülen iş, kullanılan araç veya makine, çevre koşulları, görülen yaralanma, ilk yardım ve sağlık kuruluşuna sevk gibi adımlar ayrı ayrı yazılır. Henüz bilinmeyen nedenler kesinmiş gibi gösterilmez; tanık anlatımı ile düzenleyenin gözlemi birbirine karıştırılmaz.

Bildirimin gönderildiğini gösteren elektronik alındı, işlem numarası veya posta belgesi de dosyada tutulmalıdır. Bildirim, tutanak ve sağlık kayıtlarındaki açık zaman veya olay farklılıkları saklanmamalı; nedenleri mevcut belgelerle açıklanmalıdır.

Delili korumak ne anlama gelir?

Delil koruma, olay yerini kurgulamak değil mevcut kayıtların kaybolmasını önlemektir. Kamera sisteminde otomatik silinme süresi varsa ilgili zaman aralığının korunması yazılı olarak istenebilir. Fotoğraf ve videoların özgün dosyaları tarih-saat ve dosya bilgileriyle saklanmalı; paylaşım için oluşturulan kopyalar asılların yerine geçmemelidir.

Vardiya çizelgesi, giriş-çıkış kaydı, görevlendirme, ekipman bakım kaydı, risk değerlendirmesi, eğitim ve kişisel koruyucu donanım teslim belgeleri somut kazanın oluş biçimine göre anlam taşıyabilir. Her olayda bütün belgeleri toplamak yerine kazayla bağlantılı kayıtlar belirlenmeli ve kişisel veri erişimi sınırlandırılmalıdır.

Tanıkların adı ve iletişim bilgisi hukuka uygun biçimde kaydedilebilir; ancak tanıklar aynı kalıp anlatıma yönlendirilmemelidir. Her kişi yalnızca gördüğünü, duyduğunu ve hangi konumda bulunduğunu kendi sözleriyle açıklamalıdır.

İşveren bildirim yapmazsa çalışan ne yapabilir?

Çalışanın ilk adımı, sağlık belgelerinin bir örneğini almak ve işverenden kaza tutanağı ile bildirimin alındı bilgisini yazılı olarak istemek olabilir. İşverenin işlem yapmaması olayın hiç bildirilemeyeceği anlamına gelmez; çalışan mevcut belgeleriyle SGK birimine başvurabilir ve kurumun resmî kanallarından bilgi alabilir.

Bu başvuruda olayın tarih, yer ve iş bağlantısını gösteren belgeler düzenli sunulmalıdır. Sonradan hazırlanmış, gerçeği yansıtmayan belge veya yönlendirilmiş tanık anlatımı hak aramayı güçlendirebilir ve ayrıca hukuki risk doğurabilir.

Bildirim süresinin geçirilmesi kazanın hukuki niteliğini tek başına ortadan kaldırmaz; ancak sosyal sigorta yardımları, işverenin sorumluluğu ve idari yaptırım bakımından sonuç doğurabilir. Bu nedenle gecikme varsa da kayıt oluşturmak için daha fazla beklenmemelidir.

SGK bildirimi ile dava sürecini karıştırmamak

SGK'ye yapılan iş kazası bildirimi bir dava değildir ve arabuluculuk başvurusu da değildir. Bildirim, sosyal sigorta incelemesi bakımından olayın Kuruma iletilmesini sağlar; kusur oranını veya tazminat miktarını kendiliğinden belirlemez.

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun 3. maddesi, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarını zorunlu arabuluculuğun dışında bırakır. Buna karşılık aynı olay çevresindeki farklı bir işçilik alacağı, kendi dava şartlarına tabi olabilir.

İşçi ile işveren arasındaki iş ilişkisine dayalı uyuşmazlıklar ve kanundaki sınırlar içinde SGK uyuşmazlıkları kural olarak iş mahkemelerinde görülür. Yetki bakımından davalının yerleşim yeri ve işin yapıldığı yer yanında, iş kazasından doğan tazminat davalarında kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile zarar gören işçinin yerleşim yeri de önem taşır. Talebin ve tarafların niteliği mutlaka ayrıca incelenmelidir.

İlk gün için kısa kontrol listesi

Olayın ilk gününde yapılacaklar, birbirinin yerine geçen tek bir işlem değil, paralel ilerleyen sağlık, bildirim ve kayıt adımlarıdır. Aşağıdaki liste somut olayın gerektirdiği acil güvenlik tedbirleri saklı kalmak üzere bir başlangıç çerçevesidir.

  • Acil yardımı sağlayın ve devam eden tehlikeyi durdurun.
  • Olayın iş bağlantısını sağlık personeline doğru anlatın; sağlık belgelerini alın.
  • Kolluk ve SGK bildirimlerini yükümlü kişi ile doğru süreye göre ayrı ayrı takip edin.
  • Gerçeğe uygun olay tutanağını gecikmeden düzenleyin.
  • Kamera ve dijital kayıtların üzerine yazılmasını önleyin; özgün dosyaları koruyun.
  • Tanıkları yönlendirmeden iletişim bilgilerini ve gözlem konularını kaydedin.
  • Bildirim alındısını, işlem numarasını ve gönderim zamanını saklayın.

Resmî kaynaklar

İlgili okumalar